Zonder regels ben je rechteloos en verloren, als mens, dier of zelfs de aarde. Zonder afspraken kun je geen vertrouwen hebben in de andere mens. Plots veranderde afspraken maken je tot een onbetrouwbare medemens of overheid. Regels zijn niets anders dan grenzen die noodzakelijk zijn om een complexe maatschappij te laten draaien, om mens, dier, maar ook voedsel en natuur te beschermen. De vraag is vanuit welk gezichtspunt de regels worden gemaakt? De Amerikaanse idee van vrijheid is en was altijd ‘in vrijheid je eigen business op te bouwen’ en ‘geld verdienen’. Veel regels en wetgeving zijn daarop gericht. Ten koste van wat? Maready (2025) schreef een mooi boek over de business moedermelk en koemelk in de afgelopen twee eeuwen.

Bierbostel

Bierbostel is een graan-afvalproduct uit het brouwproces van bier. Gerst wordt als geplet of grof gemalen graan gefermenteerd door gisten met als doel alcohol te produceren. Een eeuwenoud proces, waarvoor allerlei granen werden gebruikt. Ook aardappelen en pruimen werden gestookt.

In de VS kwam begin 19^e eeuw de import van rum tot stilstand. Gezien de grote behoefte aan alcohol werden in de steden distilleerderijen opgericht en schakelde men over naar een jenever-achtige sterke drank. Grote hoeveelheden graanafval kwamen in de steden beschikbaar, maar in plaats van dit aan varkens te voeren werden melkkoeien in stallen onder of in nabijheid van de alcohol-stokerijen ondergebracht. Hier was geld te verdienen. Koeien zijn echter geen éénmagigen (mens, varken, kip) en kunnen alleen iets met deze berg graanafval, als zij voldoende ruwvoer krijgen. Echter dat was niet beschikbaar. Te duur, te veel werk.

Ver weg van normaal daglicht werden zieke koeien door zieke mensen in zieke stallen gemolken. Koeien leefden meestal niet langer dan een jaar, tot ze dood omvielen of nog net op tijd geslacht werden. Sterk vermagerd, hoeven met lange klauwen vol zoolzweren door de overmaat aan suikers en het gebrek aan vezels. Arme mensen deden het harde werk, maar konden via de open melkemmers ziekten als Tuberculose verspreiden. Niet alleen de mannen werkten, ook de vrouwen en hun kinderen. Tijd om je eigen baby de borst te geven, was er niet en baby’s stierven als vliegen, vaak al in hun eerste levensjaar. Diarree en uitdroging waren ’s zomers de grootste doodsoorzaak onder baby’s.

Vrijheid voor wat en wie?

Het einde van de 19^e eeuw was de tijd met de opkomst van de industrialisatie en de urbanisatie. Vele moeders uit arme milieus konden hun baby’s niet voeden, omdat ze 12 uur lang per dag werkten en moeders uit de rijke milieus wilden hun baby’s niet voeden, omdat borstvoeding hen als te ‘dierlijk’, niet humaan was aangepraat. De voeding van arbeiders was karig, slecht en eenzijdig. Vitamines, mineralen en sporenelementen waren nog onbekend. Enige kennis over bacteriën in melk, in zieke koeien en mensen of overvolle en slecht geventileerde huizen en stallen, ontbrak nog. Elektriciteit, laat staan een koelkast was er niet.

Zonder besef over de werkelijke betekenis van moedermelk en de alternatieve rauwe koemelk, boden handelaren hun vervangende producten aan. Niet om de baby’s echt te voeden, maar om (grof) geld te verdienen, een business te hebben. Er was sprake van regelrechte vervalsing, niet alleen door koemelk te versnijden en verdunnen, maar in steden als New York ook door de ‘swill-milk’ van koeien die leefden naast en onder de distilleerderijen aan te prijzen als melk van koeien die buiten graasden. Regels waren er nauwelijks in het ‘vrije Amerika’, het land van de vele mogelijkheden. Koemelk werd versneden met kalk, aangelengd met kippeneiwit en vervolgens aangeboden als ‘koemelk even voedzaam als moeder’s eigen melk’ of zelfs ‘beter dan om je baby aan een andere moeder af te geven’, een vrouw, die als min haar eigen moedermelk aan een 2^e of 3^e (vreemde) baby schonk (of verkocht). Regulering was dringend nodig om niet alleen het aanbod van koemelk te controleren, maar ook om een einde te maken aan het trieste leven van de koeien die in donkere stallen hun levenseinde vonden.

Hoewel men het er tegenwoordig wel over eens is, dat minstens 6 maanden borstvoeding van groot belang is voor de gezondheid van de baby, blijven fabrikanten van flesvoeding op agressieve wijze hun product aanprijzen, vooral in ontwikkelingslanden (Pérez-Escamilla et al., 2023). De melk-business is uitgegroeid tot een miljarden-industrie bestaande uit kunstmatige baby- en peutervoeding.

Van alles de waarde

‘We kennen van alles de prijs en van niets de waarde’. Podcastmakers Marianne Thieme en Ewald Engelen draaien dit om: ….van alles de waarde…. Maar kennen we werkelijk de waarde van de dingen om ons heen? Hoe vind je een relatie tot je medemens en de landbouwhuisdieren?

Puur prijs en winst-gedreven ontwikkelingen zonder enige toekenning van waarde eindigen in het diepste afvoerputje van de mensheid: verwaarlozing, onwaardig bestaan, gebrek aan preventie, gebrek aan kwaliteit, afwenteling of elders en later, vervalsing, maar ook gettovorming, uitsluiten, of een saai dierlijk leven alleen gericht op eten, eten, eten en de hoogste productie en groei per dag, het kortste leven in gesloten stallen. In een project op het Louis Bolk Instituut werd het begrip integriteit of eigenwaarde, oftewel ‘de waarde op zichzelf’ geïntroduceerd als denkoefening om naar ons voedsel en onze landbouwhuisdieren te kijken. Niet de nutswaarde voor de mens (wat heb ik eraan?), maar de waarde vanwege het dier-zijn (wat betekent het voor het dier zelf of voor de diersoort?).

Door een dier een (eigen)waarde toe te kennen volgt, dat je het dier niet wilt verminken (staarten, snavels, hoorns), wil je dat een koe kan grazen (herkauwer), wil je kalveren bij de koe (zoogdiermoeder), wil je natuurlijke dekking, etc. Sommigen willen ook geen dier meer doden (respect voor leven). Een koe is een herkauwer met voormagen, die gedijt bij vers gras en ruwvoer. Zij wil en kan niet als varken worden gevoerd, zoals in de swill-milk tijd. Het is een omdenken, een herwaardering, het geven van rechten aan een dier (Verhoog et al., 2007). Het zijn morele grenzen die je stelt aan je handelen als mens, waar je als maatschappij niet meer doorheen mag zakken.

Vrijheid versus broederschap

Als je vanuit de vraag naar eigenwaarde naar de maatschappij kijkt, dan klopt het Amerikaanse beeld van een ‘economische vrijheid’ niet. De vrije economie leidt slechts tot superrijken, die een brede onderklasse nodig hebben om voor hen als loonslaaf te werken, maar ook de natuur uitbuiten en vernietigen om hun rijkdom te vergaren. Vrijheid is echter datgene wat thuishoort in onze geest, ons denken. ‘Die Gedanken sind frei’; ik wil zelf kunnen bepalen, wat ik denk. In de economie is er plaats voor broederschap; als boer produceer ik melk om de behoefte van iemand anders te stillen en creëer daarmee een afhankelijkheid tot de ander. In de vraag naar recht en onrecht moet de gelijkheid heersen. Gelijkheid naar elke medemens onafhankelijk van kleur of geloof. Het principe van vrijheid, gelijkheid en broederschap moet je wel goed toedelen.

Hier wordt het dan een kwestie van levensovertuiging, welke rechten je allemaal aan onze landbouwhuisdieren wilt toekennen. Duidelijk is inmiddels wel, dat dieren veel meer bewustzijn met zich meedragen, veel meer met elkaar communiceren, dan dat wij ooit gedacht hebben. Dit geeft morele verplichtingen als mens aan de dieren.

Literatuur

• Maready F. (2025). The Germ In The Dairy Pail: The 200-Year War on the World’s Most Amazing Food: Milk (book or ebook).
• Pérez-Escamilla, R., Tomori, C., Hernández-Cordero, S., Baker, P., Barros, A. J., Bégin, F., … & Richter, L. (2023). Breastfeeding: crucially important, but increasingly challenged in a market-driven world. The Lancet, 401(10375), 472-485.
• Verhoog, H., Matze, M., Van Bueren, E. L., & Baars, T. (2003). The role of the concept of the natural (naturalness) in organic farming. Journal of agricultural and environmental ethics, 16(1), 29-49.